Na wschód od Jordanu, niedaleko północno-wschodniego brzegu Morza Martwego, znajdują się pozostałości jednego z ważniejszych stanowisk archeologicznych południowego Lewantu.
Tall el-Hammam skrywa ślady osadnictwa sięgającego kilku tysięcy lat wstecz. Przez lata badacze odkrywali tu pozostałości umocnień, zabudowy mieszkalnej i monumentalnych budowli, które świadczą o znaczeniu tego miejsca w epoce brązu.
Miasto, które rozwijało się przez stulecia
Wykopaliska w Tall el-Hammam rozpoczęto na większą skalę w latach 2005–2006. Stanowisko obejmuje rozległe, dwupoziomowe wzgórze archeologiczne, powstałe w wyniku kolejnych etapów osadnictwa. Badania wykazały, że miejsce było zamieszkane już w późnym chalkolicie, a w epoce brązu rozwinął się tu ważny ośrodek miejski.
Szczególnie dobrze widoczne są ślady umocnień z epoki brązu środkowego. Archeolodzy odkryli pozostałości murów, wałów obronnych, bram i dużych budowli. Położenie w dolinie Jordanu, w pobliżu ważnych szlaków i terenów rolniczych, sprzyjało rozwojowi osady. Historia stanowiska pokazuje, jak istotną rolę odgrywały w starożytności miasta położone na styku szlaków handlowych i różnych obszarów kulturowych.
Czy to mogła być biblijna Sodoma?
Jednym z najbardziej dyskutowanych zagadnień jest możliwy związek Tall el-Hammam z Sodomą opisaną w Księdze Rodzaju. Archeolog Steven Collins i część zespołu prowadzącego wykopaliska opowiadali się za taką identyfikacją, wskazując między innymi na położenie geograficzne stanowiska oraz interpretację warstw archeologicznych.
Nie jest to jednak rozstrzygnięcie przyjęte przez wszystkich badaczy. Lokalizacja biblijnej Sodomy pozostaje przedmiotem dyskusji, a Tall el-Hammam jest jedną z kilku propozycji. Same pozostałości starożytnego miasta nie wystarczają, by jednoznacznie potwierdzić jego biblijną tożsamość.
Głośna teoria o kosmicznym wybuchu
W 2021 roku w czasopiśmie *Scientific Reports* ukazał się artykuł, którego autorzy twierdzili, że miasto zostało zniszczone przez gwałtowny wybuch w atmosferze, wywołany przez obiekt kosmiczny. Według tej hipotezy wydarzenie mogło stać się źródłem opowieści o zagładzie Sodomy i Gomory.
Teoria wzbudziła duże zainteresowanie, ale również poważne zastrzeżenia naukowe. W 2022 roku opublikowano krytyczną analizę dowodów mineralogicznych i geochemicznych, a w kwietniu 2025 roku redakcja *Scientific Reports* formalnie wycofała pierwotny artykuł. W uzasadnieniu wskazano problemy z metodologią, analizą i interpretacją danych oraz stwierdzono, że przedstawione dowody nie uzasadniają wniosku, iż miasto zostało zniszczone przez wybuch kosmiczny.
Wycofanie publikacji dotyczy tej konkretnej teorii zniszczenia, a nie samego istnienia starożytnego miasta ani automatycznie wszystkich hipotez dotyczących jego historii.
Co wiemy na pewno?
Tall el-Hammam jest ważnym stanowiskiem dla poznania dziejów osadnictwa w dolinie Jordanu. Odkrycia pokazują rozwój dużego ośrodka miejskiego, jego rozbudowane umocnienia i gwałtowne zakończenie jednego z etapów jego historii. Dokładne przyczyny zniszczenia miasta oraz jego ewentualny związek z biblijną Sodomą wymagają jednak ostrożnej interpretacji.
To właśnie połączenie dobrze udokumentowanej historii archeologicznej z pytaniami, na które nauka nie udzieliła jeszcze jednoznacznej odpowiedzi, sprawia, że Tall el-Hammam pozostaje miejscem ważnym dla badaczy starożytnego Bliskiego Wschodu.