Społeczność żydowska w Iranie, określana często jako Żydzi perscy, należy do najstarszych diaspor żydowskich na świecie. Jej historia sięga czasów starożytnych i jest nierozerwalnie związana z dziejami imperium perskiego oraz późniejszego państwa irańskiego. Przez ponad dwa i pół tysiąca lat Żydzi żyli na tych terenach, doświadczając zarówno okresów względnej tolerancji, jak i momentów napięć oraz ograniczeń.
Początki obecności Żydów na ziemiach perskich
Pierwsze trwałe osadnictwo żydowskie na terenach dzisiejszego Iranu wiąże się z wydarzeniami VI wieku p.n.e., kiedy po zburzeniu Pierwszej Świątyni część ludności żydowskiej znalazła się pod panowaniem babilońskim, a następnie perskim. Wraz z podbojem Babilonii przez Cyrusa Wielkiego Żydzi uzyskali możliwość swobodniejszego życia religijnego, a część z nich pozostała na ziemiach perskich na stałe.
W kolejnych stuleciach żydowskie wspólnoty funkcjonowały m.in. w Isfahanie, Szirazie, Hamadanie czy później w Teheranie. Zachowywały własne tradycje religijne i językowe, jednocześnie będąc elementem szerszego społeczeństwa perskiego.
Społeczność żydowska w Iranie w XX wieku
Na początku XX wieku Żydzi stanowili jedną z największych mniejszości religijnych w Iranie. W połowie stulecia ich liczba była szacowana na około 100–150 tysięcy osób. Największe skupiska znajdowały się w Teheranie oraz w kilku dużych miastach centralnego i południowego Iranu.
W okresie panowania dynastii Pahlawich społeczność żydowska stopniowo poprawiała swoją sytuację społeczną i ekonomiczną. Wielu irańskich Żydów zdobywało wykształcenie, prowadziło działalność handlową i rzemieślniczą, a także uczestniczyło w życiu kulturalnym kraju. Judaizm był oficjalnie uznawany jako jedna z religii mniejszościowych, obok chrześcijaństwa i zaratusztrianizmu.
Rewolucja islamska i masowa emigracja
Przełomowym momentem w nowożytnej historii Żydów w Iranie była rewolucja islamska w 1979 roku. Obalenie monarchii i powstanie Islamskiej Republiki Iranu doprowadziły do głębokich zmian politycznych i społecznych. Choć konstytucja nowego państwa formalnie gwarantowała Żydom prawo do praktyk religijnych, atmosfera niepewności, antysyjonistyczna retoryka władz oraz obawy o bezpieczeństwo skłoniły znaczną część społeczności do emigracji.
W ciągu kilku lat po rewolucji Iran opuściły dziesiątki tysięcy Żydów. Najczęściej kierowali się do Izraela, Stanów Zjednoczonych oraz krajów Europy Zachodniej. W efekcie liczebność społeczności żydowskiej w Iranie zmniejszyła się kilkukrotnie w porównaniu z okresem sprzed 1979 roku.
Żydzi w Iranie współcześnie
Obecnie społeczność żydowska w Iranie liczy, według różnych szacunków, od kilku do kilkunastu tysięcy osób. Najwięcej z nich mieszka w Teheranie, a mniejsze wspólnoty funkcjonują m.in. w Isfahanie i Szirazie. Działają synagogi, cmentarze żydowskie oraz instytucje religijne, a judaizm pozostaje jedną z oficjalnie uznanych religii mniejszościowych w kraju.
Iran jako jedyne państwo regionu przyznaje Żydom gwarantowane miejsce w parlamencie, co ma podkreślać ich formalny status jako obywateli. Jednocześnie codzienne życie wspólnoty odbywa się w ramach ścisłych ograniczeń systemu islamskiego, a relacje z państwem pozostają delikatne, zwłaszcza w kontekście wrogich stosunków Iranu z Izraelem.
Diaspora i znaczenie kulturowe
Zdecydowana większość Żydów pochodzenia irańskiego żyje dziś poza granicami Iranu. Szczególnie liczne skupiska znajdują się w Izraelu oraz w Stanach Zjednoczonych, gdzie potomkowie emigrantów pielęgnują perskie tradycje, język i elementy kultury, łącząc je z tożsamością żydowską i izraelską.
Historia Żydów w Iranie jest świadectwem wielowiekowej obecności mniejszości religijnej w zmieniających się realiach politycznych Bliskiego Wschodu. Choć ich liczba w Iranie jest dziś niewielka, dziedzictwo tej społeczności pozostaje istotnym elementem historii regionu i żydowskiej diaspory.
Karolina Maoz, 18.01.2026r.